Asgari Ücret Artışları Neden Sınıf Atlattırmaz?
Son dönemde OECD’nin “Working hours needed to exit poverty” başlıklı göstergesine ait veriler ve grafikler kamuoyunda sıkça tartışılmaktadır. Özellikle Türkiye’nin bu çalışmada görece olumlu bir konumda yer alması, asgari ücret politikalarının etkinliği üzerine çeşitli yorumlara yol açmaktadır. Ancak bu göstergenin doğru yorumlanabilmesi için, öncelikle kullanılan yoksulluk tanımının açık biçimde ortaya konması gerekir.
OECD’nin Yoksulluk Tanımı
OECD, yoksulluğu mutlak yaşam maliyetlerine göre değil, göreli gelir yaklaşımıyla tanımlar. Buna göre:
Yoksulluk sınırı, bir ülkedeki medyan (ortanca) hanehalkı harcanabilir gelirinin %50’sidir.
Medyan gelir, bir ülkedeki tüm hanehalkı gelirleri sıralandığında tam ortada kalan değeri ifade eder. Nüfusun yarısı bu gelirin altında, yarısı üstündedir. Bu yönüyle medyan, ortalamaya kıyasla uç değerlerden daha az etkilenir ve gelir dağılımının merkezini temsil eder.
OECD’nin ilgili göstergesi şu soruya yanıt arar:
“İki yetişkin ve iki çocuktan oluşan bir hane, asgari ücretle haftada kaç saat çalıştığında, kendi ülkesinde yoksul kabul edilmemeye başlar?”
Dolayısıyla bu gösterge:
- Geçim düzeyini,
- Yaşam kalitesini,
- Reel refah seviyesini
ölçmez.
Ölçtüğü şey, toplum içindeki göreli gelir konumudur.
Türkiye Neden Görece Olumlu Görünmektedir?
Türkiye’nin bu göstergede daha az çalışma saatiyle yoksulluk eşiğini aşabiliyor görünmesinin temel nedenleri şunlardır:
- Medyan gelir düzeyi düşüktür.
- Medyan gelir düşük olduğu için, onun %50’si olarak tanımlanan yoksulluk eşiği de düşüktür.
- Asgari ücret, medyan gelire kıyasla görece yüksek bir seviyededir.
Bu koşullar altında, OECD metodolojisine göre Türkiye’de bir hane, daha az çalışma süresiyle istatistiksel yoksulluk sınırının üzerine çıkabilmektedir.
Ancak bu durum, asgari ücretle geçinmenin kolay olduğu veya yaşam standartlarının yüksek olduğu anlamına gelmez. Aksine, bu sonuç gelir dağılımının genel olarak düşük bir bantta sıkıştığını göstermektedir.
Göreli Yoksulluk ile Reel Yoksulluk Arasındaki Fark
Türkiye’de kamuoyunda sıkça dile getirilen ve yaklaşık 90.000 TL seviyelerinde ifade edilen yoksulluk sınırı, OECD’nin kullandığı tanımdan tamamen farklıdır. Bu yaklaşım; gıda, barınma, ulaşım, eğitim ve sağlık gibi reel yaşam maliyetlerini esas alır ve mutlak yoksulluğu ölçmeye çalışır.
Bu iki yaklaşım birbirine aykırı değildir. Ancak aynı soruya da cevap vermezler:
- OECD göstergesi, bireylerin toplum içindeki göreli konumunu,
- Yaşam maliyetine dayalı hesaplamalar ise fiilî geçim koşullarını ortaya koyar.
Asgari Ücret Artışlarının Sınırı
OECD verisi, önemli bir yapısal gerçeği açık biçimde ortaya koymaktadır:
Mevcut ekonomik yapı içinde asgari ücret artışları, sınıf atlatıcı bir etki yaratmamaktadır.
Asgari ücret artışları:
- Göreli yoksulluğu istatistiksel olarak azaltabilir,
- Alt gelir gruplarını geçici olarak rahatlatabilir,
ancak:
- Orta sınıfı büyütmez,
- Gelir skalasını yukarı taşımaz,
- Toplumsal refah seviyesini kalıcı biçimde yükseltmez.
Bu durum, asgari ücret artışlarının neden sürekli olarak “rahatlatıcı ama yetersiz” bulunduğunu da açıklamaktadır.
Asıl Sorun: Medyan Gelirin ve GSYİH’nin Düşüklüğü
Bu çerçevede Türkiye’nin temel sorunu, asgari ücretin seviyesi değildir. Asıl sorun:
- Hanehalkı gelirlerinin makro düzeyde artmaması,
- Kişi başına düşen GSYİH’nin düşük kalması,
- Verimlilik ve katma değer üretimindeki yetersizliktir.
Toplumun geniş kesimlerinin sınıf atlayabilmesi için:
- Medyan gelirin yükselmesi,
- Bunun için de üretim yapısının, teknoloji düzeyinin ve verimliliğin artması gerekmektedir.
Asgari ücret politikaları, bu dönüşümün yerine geçemez; yalnızca kısa vadeli dengeleme aracı olarak işlev görebilir.
Sonuç
OECD’nin yoksulluk göstergesi, Türkiye’de yoksulluğun ortadan kalktığını değil; orta sınıf eşiğinin düşük kaldığını göstermektedir. Asgari ücret artışlarını merkeze alan tartışmalar, sorunun kaynağını değil, sonuçlarını ele almaktadır.
Kalıcı refah artışı, ancak GSYİH’nin kişi başına düşen düzeyinin yükselmesi ve bu artışın toplum geneline yayılmasıyla mümkündür.
Kaynak (OECD – resmi veri):
https://www.oecd.org/en/data/indicators/working-hours-needed-to-exit-poverty.html