GİRİŞ
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, her vatandaşı din, mezhep ve etnik köken farkı gözetmeksizin eşit kabul eder. Ancak uygulamada bu ilkenin ne ölçüde hayata geçtiği, özellikle din hizmetleri ve kamu kaynaklarının dağıtımı konusunda ciddi tartışmaları beraberinde getiriyor. Bu yazıda, Alevi ve gayrimüslim yurttaşların vergisel yükümlülüklerini yerine getirmelerine rağmen kamusal din hizmetlerinden büyük ölçüde dışlandığı gerçeği, tarihsel bağlamı ve güncel verilerle ele alınıyor.
DİYANET’İN KURULUŞU, YAPISI VE HİZMET SINIRLARI
Diyanet İşleri Başkanlığı, 3 Mart 1924 tarihinde Şer’iye ve Evkaf Vekâleti’nin kaldırılmasıyla kuruldu. Kuruluş amacı, din hizmetlerini laiklik ilkesi çerçevesinde devlet denetiminde sunmak ve toplumu dini konularda bilgilendirmekti. Anayasal bir kurum olan Diyanet, bugün devasa bir bütçeye ve yüz binlerce personele sahip bir yapı hâline gelmiş durumda.
Ne var ki Diyanet’in hizmet kapsamı yalnızca Sünni-Hanefi İslam yorumuyla sınırlı. Alevilik, Şiilik, Caferilik gibi İslam içi farklı mezheplerin yanı sıra gayrimüslim vatandaşlar da Diyanet’in hizmet alanı dışında bırakılıyor. Bu durum, inanç özgürlüğü ve kamu hizmetlerinde eşitlik ilkeleriyle örtüşmeyen bir tabloyu ortaya koyuyor.
NÜFUS VERİLERİNE KARŞILIK GELMEYEN KAMU KAYNAĞI DAĞILIMI
Türkiye’de Alevi nüfusunun sayısı konusunda farklı tahminler bulunsa da, akademik ve saha araştırmalarına göre bu sayı en az 5 milyon, bazı kaynaklara göre ise 15 milyona kadar çıkıyor. Gayrimüslim vatandaşlar (Ermeni, Yahudi, Rum, Süryani, Yezidi vb.) ise toplamda yaklaşık 300 bin ila 500 bin kişi arasında.
Diyanet’in 2024 yılı bütçesi 130 milyar TL seviyesindeyken, Alevi yurttaşlara hizmet sunmak amacıyla kurulan Alevi-Bektaşi Kültür ve Cemevi Başkanlığı’nın bütçesi yalnızca 258 milyon TL. Bu da Diyanet bütçesinin yaklaşık %0.2’sine denk geliyor. Oysa Aleviler, nüfusun en az %5’inden fazlasını oluşturuyor.
GAYRİMÜSLİM VE ALEVİ DİNİ MERKEZLERİ NASIL VARLIĞINI SÜRDÜRÜYOR?
Türkiye’de Diyanet İşleri Başkanlığı yalnızca Sünni-Hanefi inanca hizmet verdiği için Alevi ve gayrimüslim vatandaşlara ait ibadet yerleri bu hizmetlerin dışında bırakılmış durumda. Bu nedenle Alevi cemevleri ve gayrimüslim ibadet yerleri (kiliseler, havralar, sinagoglar) kendi kaynaklarıyla ayakta kalmak zorunda.
Cemevlerinin büyük kısmı hâlâ resmen ibadethane statüsünde tanınmıyor. Bu da belediyeler tarafından elektrik, su, temizlik, bakım gibi hizmetlerin ücretsiz verilmesinin önünü kesiyor. Bazı belediyeler kendi olanaklarıyla destek sağlasa da bu uygulamalar standart değil ve yasal güvenceye dayanmıyor. Cemevlerinin giderleri çoğunlukla cemaat üyelerinin bağışlarıyla karşılanıyor. Alevi dedelerine kamu personeli statüsü verilmemekte; maaşları yine topluluk dayanışmasıyla sağlanıyor.
Gayrimüslim topluluklar ise kendi cemaat vakıfları aracılığıyla ibadet yerlerini, okullarını ve sosyal kurumlarını finanse ediyor. Devlet tarafından bu kurumlara doğrudan bir bütçe ayrılmıyor. Belediyeler, bu yapılarla ilişkilerinde çoğu zaman sadece “kültürel miras” kapsamında destek sağlayabiliyor. Pratikte bu da sınırlı kalıyor ve dinî hizmet ihtiyacına tam anlamıyla karşılık vermiyor.
Özellikle küçük yerleşim birimlerinde gayrimüslim vatandaşlar, cenaze ve defin gibi en temel hizmetlerde bile yalnız kalabiliyor. Kamu hizmetlerinden dışlanmanın bu biçimi, laiklik ilkesine ters düşmekle kalmıyor; aynı zamanda sosyo-kültürel aidiyet duygusunu da zedeliyor.
Alevi yurttaşların inanç merkezi olan cemevleri, çoğu zaman resmi ibadethane statüsüne sahip değil. Bu nedenle devlet desteği alamıyorlar. Bu kurumlar genellikle bağışlar, gönüllü katkılar ve dernek-vakıf organizasyonlarıyla ayakta kalıyor. Dedelerin maaşları cemaat dayanışmasıyla karşılanıyor; kamu görevlisi olarak tanınmıyorlar.
Benzer şekilde, gayrimüslim cemaatlere ait kiliseler, havralar ve diğer ibadet yerleri de devletin mali desteğinden büyük ölçüde mahrum. Bu yapılar; kendi vakıfları, yurtdışındaki bağışçılar veya cemaat üyelerinin katkılarıyla varlıklarını sürdürüyor. Belediyelerden alınan temizlik, su ve bakım gibi hizmetlerde dahi ayrımcılıkla karşılaşılabiliyor.
TEMSİLİYET TARTIŞMALARI VE POLİTİK YAKLAŞIMLAR
Türkiye’de din hizmetlerinin yalnızca Sünni-Hanefi İslam anlayışına göre sunulması, yıllardır Alevi ve gayrimüslim yurttaşlar tarafından eleştirilmekte. Bu eleştiriler, sadece hizmet dışlanması değil, aynı zamanda kamusal karar alma süreçlerinde temsiliyet eksikliği bağlamında da şekilleniyor.
2009–2010 yıllarında yapılan Alevi Çalıştayları, Alevi toplumunun resmi kanallarda kendini ifade edebildiği nadir dönemlerden biriydi. Bu çalıştaylarda dile getirilen temel talepler arasında şunlar öne çıkıyordu:
- Diyanet’in ya lağvedilmesi ya da tüm mezhepleri kapsayacak şekilde yeniden yapılandırılması,
- Cemevlerinin ibadethane statüsüne kavuşması,
- Alevi inancına mensup din görevlilerinin (dede, zakir vs.) kamu personeli olarak tanınması,
- Alevi inanç ve kültürünün eğitim müfredatında yer bulması.
Ancak bu taleplerin hiçbirisi somut yapısal dönüşüme evrilmedi. Aksine, Diyanet’in bütçesi ve kurumsal gücü her yıl daha da artırıldı. Alevi toplumunun temsiliyeti, devlet mekanizmasının hiçbir kademesine yansımadı.
Gayrimüslim yurttaşlar ise temsiliyet anlamında daha da dışarıda. Anayasal eşitliğe rağmen, herhangi bir devlet kurumunda doğrudan veya dolaylı bir temsil hakları bulunmamakta. Diyanet İşleri Başkanlığı’nda, gayrimüslim toplulukları ilgilendiren tek bir birim, daire, danışma kurulu dahi yok.
Zaman zaman hükümetler, dinî azınlık temsilcileriyle sembolik düzeyde bir araya geliyor. Fakat bu toplantıların herhangi bir yasal ya da kurumsal karşılığı bulunmuyor. Dolayısıyla, Alevi ve gayrimüslim topluluklar sadece din hizmetlerinden değil, bu hizmetlerin nasıl şekillendirileceği konusunda alınan kararlardan da tamamen dışlanmış durumda.
Bu dışlanmışlık, sadece hizmet alımıyla sınırlı kalmıyor; aynı zamanda yurttaşlık hissini, kamuya duyulan güveni ve toplumsal aidiyeti de aşındırıyor.
2009–2010 yıllarında yapılan Alevi Çalıştayları, bu topluluğun taleplerinin ilk kez resmi bir platformda dile getirildiği bir süreç oldu. Alevi temsilciler, ya Diyanet içerisinde temsiliyet talep etti ya da tüm inançlara eşit mesafede duran yeni bir yapının kurulmasını önerdi. Ancak bu öneriler yapısal bir reforma dönüşmedi.
Gayrimüslim topluluklar ise Diyanet’in kapsama alanında dahi yer almadığından, herhangi bir temsiliyet mücadelesi veremiyor. Zaman zaman Diyanet’in üst düzey yöneticileri sembolik diyalog toplantılarına katılsa da, bu temaslar somut eşitlik politikalarına dönüşmüyor.
ULUSLARARASI KARŞILAŞTIRMA: DİN HİZMETLERİNDE DEVLET YAKLAŞIMLARI
Farklı din ve mezheplere mensup yurttaşların yaşadığı ülkelerde, din hizmetlerine devletin yaklaşımı çeşitlilik gösterir:
- ABD: Anayasası, devletin herhangi bir dini desteklemesini yasaklar. Hiçbir kamu kaynağı din hizmetine ayrılmaz. Her din özgürce örgütlenebilir.
- Almanya: Diyanet benzeri bir merkez yoktur ama tanınan dini topluluklara kamu kaynağı sağlanır. Katolik ve Protestan kiliselerine vergi toplanırken, bazı Müslüman topluluklara da kamu desteği başlamıştır.
- Birleşik Krallık: Resmî din Anglikanizm olsa da diğer dinler de kamu destekli hizmetlere erişebilir. Din temelli okullar devlet fonu alabilir.
- İsrail: Yahudi karakterli devlet yapısına rağmen, Müslüman ve diğer gayrimüslim yurttaşlara da kamu destekli din hizmeti sağlanmaktadır. Devlet imam maaşı öder, şeri mahkemeler tanınır.
Bu ülkelerde ya Diyanet benzeri tek merkezli bir yapı yoktur, ya da bu yapı bütün inanç gruplarına kamu desteğini belli kurallar çerçevesinde dağıtacak şekilde düzenlenmiştir. Oysa Türkiye’de kamu kaynaklarından din hizmeti sunan Diyanet sadece Sünni-Hanefi yorumuna hizmet vermektedir.
SONUÇ
Türkiye’de din hizmetlerinin yapısı, hem tarihsel kurgusu hem de bütçe kullanımı itibariyle tek mezhepli bir kamu din anlayışına dayanıyor. Alevi ve gayrimüslim yurttaşlar, vergi verirken eşit yurttaşlar olarak görülseler de, bu vergilerin kullanımında fiilen dışlanmakta, din hizmetlerinden ne hizmet alıcı ne karar verici olarak faydalanamamaktadır.
Oysa ki Almanya, İngiltere, hatta Yahudi kimliğiyle öne çıkan İsrail gibi ülkelerde bile Müslümanlar kamusal din hizmetlerinden faydalanabilmekte; devlet, azınlık inanç gruplarını gözeten bir model oluşturabilmektedir.
Türkiye’nin de benzer bir kapsayıcılık vizyonunu benimsemesi, laikliğin korunmasıyla birlikte farklı inanç gruplarının da kamu hizmetlerinden eşit yararlanabildiği, katılımcı ve şeffaf bir model geliştirmesi gerekmektedir.
Türkiye’de inanç temelli kamu hizmetlerinin yapısı, toplumsal gerçekliklerle ve anayasal eşit yurttaşlık ilkesiyle uyumsuz bir görüntü sunuyor. Vergisel yükümlülükleri açısından hiçbir ayrım yapılmayan Alevi ve gayrimüslim yurttaşlar, din hizmetlerinden neredeyse tamamen dışlanıyor. Bu da hem kamu kaynaklarının adil kullanımına hem de inanç özgürlüğüne dair ciddi sorular doğuruyor.
Gelecekte, din hizmetlerinin sadece belirli bir inanç yorumuna değil, tüm yurttaşlara eşit ve kapsayıcı şekilde sunulması; temsil mekanizmalarının adil biçimde oluşturulması bu tartışmaların çözümüne katkı sağlayabilir.
Kaynakça:
- T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı 2024 Mali Raporu
- Alevi Çalıştayları Nihai Raporu (2010)
- KONDA ve Optimar Araştırmaları (2018–2021)
- Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi: Cumhuriyetçi Eğitim ve Kültür Merkezi Vakfı / Türkiye kararı (2016)